Wodociągi i kanalizacja

w obliczu nowych wyzwań

PKO BP SA

Polski sektor wodociągowo–kanalizacyjny przeszedł w ciągu ostatnich 33 lat gruntowną transformację. Poczynając od przekształceń własnościowych, poprzez modernizację technologiczną, rozwój liniowych i punktowych elementów infrastruktury wod.-kan., a kończąc na zmianach w obszarach organizacji,  zarządzania i finansów. W latach 1990–2020 nastąpił przyrost długości sieci wod.-kan. z około 120 tys. km do około 483 tys. km. Poziom zwodociągowania w Polsce przekroczył już 90 proc., a skanalizowania 70 proc.

Z pewnością można mówić o dużym sukcesie tej branży usług publicznych, co jest zasługą zarówno samych przedsiębiorstw, jak i ich właścicieli – samorządów, które wielką uwagę przykładały do wspierania działań ukierunkowanych na rozwój ilościowy i jakościowy.

Sektor ten mierzy się jednak z szeregiem wyzwań i problemów. Jednym z ważniejszych jest stan zasobów wody słodkiej, poziom retencji, zmiany klimatyczne powodujące m.in. stepowienie, wysuszanie wodnych zbiorników śródlądowych oraz gleb. Według danych GUS, Polska jest na 24. miejscu w Unii Europejskiej (na 27 państw członkowskich) pod względem odnawialnych zasobów słodkiej wody przypadających na jednego mieszkańca. Zasoby wodne w Polsce są nie tylko niewielkie, ale także zmienne sezonowo i zróżnicowane obszarowo. Problem suszy w szczególności dotyka sektor rolny, a w tym zakresie sprawę znacząco obecnie komplikuje wojna w Ukrainie. Do tej pory Ukraina pełniła funkcję bilansowania podaży z popytem na produkty spożywcze dla Europy i niektórych krajów na świecie. Ze względu na uwarunkowania wynikające z polityki międzynarodowej, wielkiego znaczenia nabiera zdolność danego państwa do własnej produkcji rolno-spożywczej. W Polsce, z uwagi na uwarunkowania geograficzne, występują trudne warunki do tworzenia dużych, pozamiejskich rezerwuarów retencyjnych. Tym samym, przedsiębiorstwa wodociągowe stają się naturalnymi, istotnymi podmiotami w tworzeniu rozproszonego systemu retencyjnego. 

Rozwój systemu wodociągowo-kanalizacyjnego wymaga stałych inwestycji, zarówno rozwojowych, jak i odtworzeniowych. Inwestycje tego typu należą do kosztowych, chociaż z całą pewnością są niezbędne. Niestety, stopień wymiany sieci wodociągowej w Polsce można określić jako zdecydowanie niewystarczający, gdyż średnio nie przekracza 1 proc. rocznie, podczas gdy za właściwy przyjmuje się poziom 2 proc. Tym samym obecnie perspektywa wymiany infrastruktury wod.-kan. w Polsce sięga 100 lat. Stąd też w szczególności wynika niezwykle wysoki poziom szacowanych strat wody z sieci – wg danych GUS w roku 2019 sięgnęły 0,3 km3 (na 1,6 km3 zużycia ogółem z sieci wodociągowej). Inwestycje w sieć w celu utrzymania odpowiedniego stanu technicznego uzasadniają także inne czynniki. Należą do nich straty energii, która została zużyta na potrzeby produkcji wody, a potem jej dystrybucję do odbiorców. Sektor wod.- kan. jest bowiem niezwykle energochłonny – zużywa nawet 1proc. całkowitej krajowej konsumpcji energii elektrycznej. 

Według danych za pierwszy kwartał 2022 roku około 70 proc. przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych odnotowało straty. Wynikały one przede wszystkim z dynamicznego wzrostu cen energii elektrycznej (sięgające nawet kilkuset procent), surowców wykorzystywanych w procesie oczyszczania ścieków i uzdatniania wody (zmiany kilkudziesięcioprocentowe) oraz generalnie, wysokiej inflacji. Jest to zjawisko, którego nie można ignorować, ponieważ może mieć istotny, negatywny wpływ na zdolność spółek wod.-kan. do świadczenia swoich usług, powodować dekapitalizację majątku, zwiększanie strat wody z sieci oraz zużywanej energii. 

Główna trudność polega na braku wystarczających środków, zarówno własnych, jak i pozyskiwanych z zewnętrznych źródeł, co ma związek m.in. z procesem zatwierdzania taryf za wodę i ścieki. Procedurę zatwierdzania taryfy za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków określają art. 24b-24c ustawy z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Zgodnie z przepisami, taryfa podlega zatwierdzeniu przez organ regulacyjny PGW Wody Polskie. Taryfa obowiązuje 3 lata, przy czym jest możliwość złożenia wniosku o skrócenie okresu obowiązywania taryfy i ustalenie nowej. Istotną częścią procesu taryfowego jest ustalenie niezbędnych przychodów, które powinna uzyskać spółka wod.-kan., a tym samym poziomów taryf płaconych przez odbiorców usług. Zgodnie z art. 20 ustawy „niezbędne przychody” uwzględniają w szczególności:

1) koszty związane ze świadczeniem usług poniesione w latach obrachunkowych obowiązywania poprzedniej taryfy, ustalone na podstawie ewidencji księgowej, z uwzględnieniem planowanych zmian tych kosztów w okresie obowiązywania taryfy, 

2) zmiany warunków ekonomicznych oraz wielkość usług i warunki ich świadczenia, 

3) koszty wynikające z planowanych wydatków inwestycyjnych. 

Rozporządzenie taryfowe do ustawy wśród pozycji zaliczanych do „niezbędnych przychodów” specyfikuje: 

a) koszty eksploatacji i utrzymania, w tym amortyzację, opłaty za korzystanie ze środowiska i opłaty za usługi wodne,  

b) podatki i opłaty niezależne od przedsiębiorstwa, 

c) koszty zakupionej przez siebie wody lub wprowadzania ścieków do urządzeń kanalizacyjnych niebędących w jego posiadaniu,

d) spłaty rat kapitałowych ponad wartość amortyzacji,

e) spłaty odsetek od zaciągniętych kredytów i pożyczek,

f) należności nieregularne,

g) marżę zysku. 

Powyżej wskazane regulacje systemowe co do zasady powinny zapewniać dla spółek wod.-kan. transparentne warunki ekonomiczne wystarczające do prowadzenia podstawowej działalności w sposób ciągły i pewny. Są one ponadto zgodne z paradygmatem wyrażonym w unijnej Ramowej Dyrektywie Wodnej 2000/60/WE zgodnie, z którym spółka powinna uzyskać zwrot kosztów usług wodnych poprzez realizację zasady „korzystający płaci”. Ponadto wszyscy członkowie społeczności lokalnych wiedzą jakie są faktyczne koszty funkcjonowania danej spółki. 

Ma to szczególne znaczenie w świetle dynamicznych zmian w otoczeniu zarówno makroekonomicznym, jak i geopolitycznym, które możemy obserwować od wielu miesięcy, a nawet lat. Efektem tych procesów jest m.in. zaburzenie istniejących dotychczas łańcuchów dostaw, przenoszenie mocy produkcyjnych pomiędzy krajami, zwrócenie uwagi na niezależność oraz bezpieczeństwo w zakresie dostępu do zasobów strategicznych z perspektywy danego państwa. Okoliczności te zamanifestowały się również poprzez bardzo szybki wzrost cen dóbr poddanych presji, co miało przełożenie na dynamikę inflacji. 

W tym świetle kluczowa staje się reakcja zarówno samych spółek wod.-kan. funkcjonujących w Polsce, jak i instytucji regulujących ten rynek. Szczególnej wyrazistości nabrało godzenie celów interesu użytkownika końcowego i rachunku ekonomicznego przedsiębiorstw tego sektora usług publicznych. Bez wątpienia zmiany w ekosystemie, w którym funkcjonują spółki wymuszają szereg procesów dostosowawczych. Adekwatne modyfikacje taryf należą do najbardziej widocznych i oczywistych działań, które muszą zostać podjęte, aby spółki mogły nadal świadczyć swoje usługi w sposób nieprzerwany. Nie można również zapominać o konieczności realizacji dalszych inwestycji, które warunkują efektywność techniczną i ekonomiczną w długim okresie. A dostęp do zasobów wody zarówno dla nas, jak i następnych pokoleń, jest fundamentem długoterminowego trwania społeczeństwa. 

Dr Sławomir Listkiewicz 
Departament Sektora Publicznego
Bank Pekao SA 

 

 

Z pewnością można mówić o dużym sukcesie tej branży usług publicznych, co jest zasługą zarówno samych przedsiębiorstw, jak i ich właścicieli – samorządów, które wielką uwagę przykładały do wspierania działań ukierunkowanych na rozwój ilościowy i jakościowy.

Sektor ten mierzy się jednak z szeregiem wyzwań i problemów. Jednym z ważniejszych jest stan zasobów wody słodkiej, poziom retencji, zmiany klimatyczne powodujące m.in. stepowienie, wysuszanie wodnych zbiorników śródlądowych oraz gleb. Według danych GUS, Polska jest na 24. miejscu w Unii Europejskiej (na 27 państw członkowskich) pod względem odnawialnych zasobów słodkiej wody przypadających na jednego mieszkańca. Zasoby wodne w Polsce są nie tylko niewielkie, ale także zmienne sezonowo i zróżnicowane obszarowo. Problem suszy w szczególności dotyka sektor rolny, a w tym zakresie sprawę znacząco obecnie komplikuje wojna w Ukrainie. Do tej pory Ukraina pełniła funkcję bilansowania podaży z popytem na produkty spożywcze dla Europy i niektórych krajów na świecie. Ze względu na uwarunkowania wynikające z polityki międzynarodowej, wielkiego znaczenia nabiera zdolność danego państwa do własnej produkcji rolno-spożywczej. W Polsce, z uwagi na uwarunkowania geograficzne, występują trudne warunki do tworzenia dużych, pozamiejskich rezerwuarów retencyjnych. Tym samym, przedsiębiorstwa wodociągowe stają się naturalnymi, istotnymi podmiotami w tworzeniu rozproszonego systemu retencyjnego.

Rozwój systemu wodociągowo-kanalizacyjnego wymaga stałych inwestycji, zarówno rozwojowych, jak i odtworzeniowych. Inwestycje tego typu należą do kosztowych, chociaż z całą pewnością są niezbędne. Niestety, stopień wymiany sieci wodociągowej w Polsce można określić jako zdecydowanie niewystarczający, gdyż średnio nie przekracza 1 proc. rocznie, podczas gdy za właściwy przyjmuje się poziom 2 proc. Tym samym obecnie perspektywa wymiany infrastruktury wod.-kan. w Polsce sięga 100 lat. Stąd też w szczególności wynika niezwykle wysoki poziom szacowanych strat wody z sieci – wg danych GUS w roku 2019 sięgnęły 0,3 km3 (na 1,6 km3 zużycia ogółem z sieci wodociągowej). Inwestycje w sieć w celu utrzymania odpowiedniego stanu technicznego uzasadniają także inne czynniki. Należą do nich straty energii, która została zużyta na potrzeby produkcji wody, a potem jej dystrybucję do odbiorców. Sektor wod.- kan. jest bowiem niezwykle energochłonny – zużywa nawet 1proc. całkowitej krajowej konsumpcji energii elektrycznej.

Według danych za pierwszy kwartał 2022 roku około 70 proc. przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych odnotowało straty. Wynikały one przede wszystkim z dynamicznego wzrostu cen energii elektrycznej (sięgające nawet kilkuset procent), surowców wykorzystywanych w procesie oczyszczania ścieków i uzdatniania wody (zmiany kilkudziesięcioprocentowe) oraz generalnie, wysokiej inflacji. Jest to zjawisko, którego nie można ignorować, ponieważ może mieć istotny, negatywny wpływ na zdolność spółek wod.-kan. do świadczenia swoich usług, powodować dekapitalizację majątku, zwiększanie strat wody z sieci oraz zużywanej energii.

Główna trudność polega na braku wystarczających środków, zarówno własnych, jak i pozyskiwanych z zewnętrznych źródeł, co ma związek m.in. z procesem zatwierdzania taryf za wodę i ścieki. Procedurę zatwierdzania taryfy za zbiorowe zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków określają art. 24b-24c ustawy z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków. Zgodnie z przepisami, taryfa podlega zatwierdzeniu przez organ regulacyjny PGW Wody Polskie. Taryfa obowiązuje 3 lata, przy czym jest możliwość złożenia wniosku o skrócenie okresu obowiązywania taryfy i ustalenie nowej. Istotną częścią procesu taryfowego jest ustalenie niezbędnych przychodów, które powinna uzyskać spółka wod.-kan., a tym samym poziomów taryf płaconych przez odbiorców usług. Zgodnie z art. 20 ustawy „niezbędne przychody” uwzględniają w szczególności:

  1. koszty związane ze świadczeniem usług poniesione w latach obrachunkowych obowiązywania poprzedniej taryfy, ustalone na podstawie ewidencji księgowej, z uwzględnieniem planowanych zmian tych kosztów w okresie obowiązywania taryfy,

  2. zmiany warunków ekonomicznych oraz wielkość usług i warunki ich świadczenia,

  3. koszty wynikające z planowanych wydatków inwestycyjnych.

Rozporządzenie taryfowe do ustawy wśród pozycji zaliczanych do „niezbędnych przychodów” specyfikuje:

  1. koszty eksploatacji i utrzymania, w tym amortyzację, opłaty za korzystanie ze środowiska i opłaty za usługi wodne,

  2. podatki i opłaty niezależne od przedsiębiorstwa,

  3. koszty zakupionej przez siebie wody lub wprowadzania ścieków do urządzeń kanalizacyjnych niebędących w jego posiadaniu,

  4. spłaty rat kapitałowych ponad wartość amortyzacji,

  5. spłaty odsetek od zaciągniętych kredytów i pożyczek,

  6. należności nieregularne,

  7. marżę zysku.

Powyżej wskazane regulacje systemowe co do zasady powinny zapewniać dla spółek wod.-kan. transparentne warunki ekonomiczne wystarczające do prowadzenia podstawowej działalności w sposób ciągły i pewny. Są one ponadto zgodne z paradygmatem wyrażonym w unijnej Ramowej Dyrektywie Wodnej 2000/60/WE zgodnie, z którym spółka powinna uzyskać zwrot kosztów usług wodnych poprzez realizację zasady „korzystający płaci”. Ponadto wszyscy członkowie społeczności lokalnych wiedzą jakie są faktyczne koszty funkcjonowania danej spółki.

Ma to szczególne znaczenie w świetle dynamicznych zmian w otoczeniu zarówno makroekonomicznym, jak i geopolitycznym, które możemy obserwować od wielu miesięcy, a nawet lat. Efektem tych procesów jest m.in. zaburzenie istniejących dotychczas łańcuchów dostaw, przenoszenie mocy produkcyjnych pomiędzy krajami, zwrócenie uwagi na niezależność oraz bezpieczeństwo w zakresie dostępu do zasobów strategicznych z perspektywy danego państwa. Okoliczności te zamanifestowały się również poprzez bardzo szybki wzrost cen dóbr poddanych presji, co miało przełożenie na dynamikę inflacji.

W tym świetle kluczowa staje się reakcja zarówno samych spółek wod.-kan. funkcjonujących w Polsce, jak i instytucji regulujących ten rynek. Szczególnej wyrazistości nabrało godzenie celów interesu użytkownika końcowego i rachunku ekonomicznego przedsiębiorstw tego sektora usług publicznych. Bez wątpienia zmiany w ekosystemie, w którym funkcjonują spółki wymuszają szereg procesów dostosowawczych. Adekwatne modyfikacje taryf należą do najbardziej widocznych i oczywistych działań, które muszą zostać podjęte, aby spółki mogły nadal świadczyć swoje usługi w sposób nieprzerwany. Nie można również zapominać o konieczności realizacji dalszych inwestycji, które warunkują efektywność techniczną i ekonomiczną w długim okresie. A dostęp do zasobów wody zarówno dla nas, jak i następnych pokoleń, jest fundamentem długoterminowego trwania społeczeństwa.

 

Dr Sławomir Listkiewicz

Departament Sektora Publicznego

Bank Pekao SA

Wydawca: SKIBNIEWSKI MEDIA, Warszawa